Điều 256a của Bộ luật Hình sự sửa đổi 2025 đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc kiểm soát việc dùng ma túy sau khi cai nghiện. Bài viết sẽ phân tích nội dung điều luật, so sánh với Điều 32 Luật Phòng, chống ma túy, chỉ ra những mâu thuẫn thực tiễn và đề xuất giải pháp đồng bộ cho các cơ quan thực thi.

Bối cảnh và mục tiêu của Điều 256a

Bộ luật Hình sự (BLHS) sửa đổi 2025 có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, bổ sung Điều 256a nhằm xử lý những người đang trong giai đoạn cai nghiện hoặc vừa kết thúc quá trình cai nghiện nhưng vẫn tiếp tục sử dụng trái phép chất ma túy. Mục tiêu chính là giảm tỷ lệ tái nghiện, nâng cao hiệu quả quản lý trật tự xã hội và tạo ra rào cản pháp lý rõ ràng cho hành vi vi phạm.

Nội dung chi tiết Điều 256a

Điều 256a quy định:

• Khoản 1: Người nào sử dụng trái phép chất ma túy trong một trong các trường hợp sau sẽ bị phạt tù từ 2 đến 3 năm:
• a) Đang trong thời hạn cai nghiện tự nguyện, bắt buộc hoặc điều trị bằng thuốc thay thế theo quy định của Luật Phòng, chống ma túy;
• b) Đang trong thời hạn quản lý sau cai nghiện;
• c) Đang trong thời hạn quản lý người dùng trái phép đã từng bị xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc;
• d) Trong vòng 2 năm kể từ khi tự ý chấm dứt cai nghiện tự nguyện hoặc điều trị bằng thuốc thay thế.
• Khoản 2: Tái phạm sẽ bị phạt tù từ 3 đến 5 năm.

So sánh với Điều 32 Luật Phòng, chống ma túy

Điều 32 quy định biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc cho người nghiện ma túy từ 18 tuổi trở lên trong các trường hợp:

• Không đăng ký, không thực hiện hoặc tự ý chấm dứt cai nghiện tự nguyện;
• Trong thời gian cai nghiện tự nguyện bị phát hiện sử dụng trái phép chất ma túy;
• Trong thời gian quản lý sau cai nghiện mà tái nghiện.

Hai quy định này tạo ra một “điểm giao” khi cùng một hành vi (sử dụng trái phép trong thời gian cai nghiện) có thể bị xử lý bằng hình phạt hình sự (Điều 256a) hoặc biện pháp hành chính (Điều 32). Sự không đồng nhất về thuật ngữ “thời gian” vs “thời hạn” làm cho người thực thi pháp luật khó xác định lựa chọn nào là phù hợp.

Mâu thuẫn và thách thức trong áp dụng

1. Thuật ngữ không thống nhất: Điều 32 dùng “thời gian” trong khi các quy định khác của Luật Phòng, chống ma túy dùng “thời hạn”. Điều này gây nhầm lẫn khi xác định thời điểm áp dụng biện pháp hành chính.

2. Trùng lặp yếu tố định tội: Cùng một người có thể vừa đáp ứng tiêu chí của khoản a, b Điều 256a (đối tượng hình sự) vừa thuộc trường hợp xử lý hành chính theo Điều 32. Các quan điểm pháp lý hiện nay chia thành hai hướng: (i) khởi tố đồng thời hai tội “Tàng trữ” và “Sử dụng”; (ii) chỉ khởi tố tội “Tàng trữ” theo nguyên tắc có lợi cho người phạm tội.

3. Thiếu hướng dẫn chi tiết: Từ ngày 1/7/2025 đến nay chưa có văn bản hướng dẫn thống nhất cách áp dụng Điều 256a cùng với Luật Phòng, chống ma túy, dẫn đến thực tiễn xét xử không đồng nhất.

Đề xuất giải pháp đồng bộ

• Ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết từ Trung ương, quy định rõ ràng tiêu chí áp dụng hình phạt hình sự hay biện pháp hành chính trong từng trường hợp cụ thể.
• Đồng bộ thuật ngữ “thời hạn” trong toàn bộ hệ thống pháp luật liên quan đến ma túy để tránh hiểu lầm.
• Áp dụng nguyên tắc có lợi cho người phạm tội khi hành vi đồng thời đáp ứng hai quy định, nhưng đồng thời đảm bảo không gây “lỗ hổng” cho việc phòng, chống ma túy.
• Đào tạo, nâng cao năng lực cho công tố viên, thẩm phán và cán bộ điều tra về cách áp dụng Điều 256a một cách nhất quán.

Kết luận

Điều 256a BLHS 2025 là công cụ pháp lý mạnh mẽ nhằm ngăn chặn việc tái sử dụng ma túy sau khi cai nghiện, nhưng sự trùng lặp với Điều 32 Luật Phòng, chống ma túy tạo ra những mâu thuẫn thực tiễn. Việc có một văn bản hướng dẫn chi tiết, đồng bộ thuật ngữ và đào tạo chuyên sâu cho những người thực thi pháp luật sẽ giúp giảm thiểu nhầm lẫn, bảo vệ quyền lợi người bị cáo buộc và nâng cao hiệu quả phòng, chống ma túy.

Hoàng Trang (VKSND khu vực 11, tỉnh Phú Thọ)